Là dược liệu quý thuộc họ Trilliaceae, phân bố chủ yếu ở vùng núi cao ẩm mát như Vân Nam, Tứ Xuyên (Trung Quốc), Nepal, Ấn Độ, tại Việt Nam cây mọc ở Lào Cai, Hà Giang, Lai Châu (độ cao 1200–2500 m).
Các nghiên cứu dược lý hiện đại cho thấy Paris polyphylla chứa nhiều steroidal saponins (điển hình: polyphyllin I, II, VII), là nhóm hoạt chất chính chịu trách nhiệm cho các tác dụng sinh học.
Dược liệu có phổ tác dụng rộng, đa cơ chế: chống viêm, kháng khuẩn, chống oxy hóa, bảo vệ cơ quan và đặc biệt là chống ung thư thông qua cơ chế gây apoptosis, điều hòa stress lưới nội sinh chất và ức chế các pathway như PI3K/Akt/mTOR, MAPK. Các polyphyllin còn có khả năng ức chế tăng sinh tế bào u, chống tân sinh mạch và điều biến miễn dịch. Ngoài ra, dược liệu còn có tác dụng cầm máu, kháng nọc độc, giảm viêm mô mềm trong các nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng.
Theo lý luận Đông y, vị này có vị đắng, tính hơi hàn, quy kinh can – phế, công năng chủ yếu: thanh nhiệt giải độc, tiêu thũng chỉ thống, lương huyết chỉ huyết. Từ cổ điển như Thần Nông bản thảo kinh đến Bản thảo cương mục, dược liệu được dùng trị ung nhọt, viêm họng, rắn cắn, sang chấn, “trùng độc”. Trong thực hành đông y hiện đại, đây là vị “chủ dược” trong các bài điều trị nhiệt độc, khối u, viêm mạn tính và bệnh tự miễn.
Về bằng chứng khoa học, các tổng quan hệ thống gần đây (Frontiers in Pharmacology, Journal of Ethnopharmacology, MDPI Plants) đều khẳng định giá trị của Paris polyphylla như một nguồn dược chất tiềm năng trong điều trị ung thư, viêm và rối loạn miễn dịch, dù vẫn cần thêm thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn để chuẩn hóa liều và độ an toàn.
Tóm lại: Paris polyphylla được xem là nguồn dược chất tiềm năng với khả năng tác động đa đích (multi-target pharmacology), đặc biệt trong điều trị các bệnh lý liên quan đến viêm mạn tính, ung thư và rối loạn miễn dịch. Tuy nhiên, phần lớn bằng chứng hiện nay vẫn dừng ở mức in vitro và in vivo (animal models), cần thêm các randomized controlled trials (RCTs) để xác định hiệu quả và độ an toàn trên lâm sàng.
Nguyễn Gia Lợi lược dịch